Cerkiew Świętej Trójcy Sanok

Cerkiew Świętej Trójcy w Sanoku to murowana świątynia prawosławna, która wyróżnia się na tle innych tego typu budowli. Wzniesiona pod koniec XVIII wieku w stylu klasycystycznym, nie przypomina typowych drewnianych cerkwi rozsianych po Bieszczadach. Przez ponad trzy dekady pełniła funkcję katedry diecezji przemysko-nowosądeckiej, co czyni ją jednym z ważniejszych miejsc kultu prawosławnego w południowo-wschodniej Polsce.

Historia cerkwi od czasów greckokatolickich do prawosławia

Budowę świątyni przeprowadzono w latach 1784-1789 jako siedzibę greckokatolickiej parafii sanockiej. Powstała w okresie tzw. latynizacji cerkwi, stąd jej architektura znacząco odbiega od tradycyjnych wzorców wschodnich. Murowany obiekt w stylu klasycystycznym bardziej przypomina kościół rzymskokatolicki niż cerkiew – nie ma tu wyraźnie wyodrębnionego babińca, który wraz z nawą tworzy wspólną przestrzeń.

Funkcję greckokatolicką pełniła do 1947 roku. Po akcji „Wisła” i przymusowym wysiedleniu Łemków budowla przez prawie dekadę stała nieużywana, opuszczona. Relikwie i najcenniejsze ikony przeniesiono wtedy do pobliskiego kościoła franciszkanów. W 1956 roku (według niektórych źródeł w 1957) cerkiew przejął Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny.

Przełomowym momentem był 6 września 1983 roku, kiedy utworzono prawosławną diecezję przemysko-nowosądecką z siedzibą właśnie w Sanoku. Na jej czele stanął biskup Adam (Aleksander Dubec), który w 1996 roku otrzymał godność arcybiskupią, dzięki czemu cerkiew zyskała status archikatedry. Status ten utrzymywała do 2016 roku, gdy po śmierci arcybiskupa Adama jego następca, arcybiskup Pasjusz, przeniósł siedzibę arcybiskupstwa do Gorlic. Obecnie świątynia pozostaje cerkwią parafialną należącą do dekanatu Sanok diecezji przemysko-gorlickiej.

Co zobaczyć we wnętrzu soboru

Głównym elementem wyposażenia jest pełny ikonostas z cenną XVII-wieczną ikoną Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Polichromie figuralne i ornamentalne pochodzą z XIX i XX wieku, nadając wnętrzu charakterystyczny klimat.

Cerkiew posiada nietypową cechę – oprócz głównego ołtarza i ikonostasu znajdują się w niej dwa barokowe ołtarze boczne z I połowy XVIII wieku. To rozwiązanie rzadko spotykane w cerkwiach, a tutaj ma głęboki symboliczny wymiar. Oba ołtarze ofiarne upamiętniają cerkwie, które kiedyś stały na terenie Sanoka, a dziś już nie istnieją.

Prawy ołtarz symbolizuje cerkiew, która znajdowała się na placu zamkowym. Lewy natomiast poświęcony jest ikonie Matki Boskiej przeniesionej z cerkwi Narodzenia Matki Bożej, zburzonej w 1790 roku.

W jednym z ołtarzy bocznych znajduje się najcenniejszy obraz świątyni – cudowna ikona Matki Boskiej Sanockiej. Niestety część historycznego wyposażenia, w tym wiele ikon, ornatów i ksiąg, spłonęła podczas pożaru w 1995 roku. To bolesna strata dla dziedzictwa kulturowego regionu.

Obok głównego budynku osobno stoi drewniana dzwonnica wzniesiona w 1827 roku, dopełniająca architektoniczny zespół.

Lokalizacja przy murach miejskich i zamku

Cerkiew znajdziesz przy ulicy Zamkowej 14, w jednym z najciekawszych zakątków Sanoka. Sąsiedztwo zamku i ruin średniowiecznych murów miejskich tworzy wyjątkowy klimat tego miejsca. Po zwiedzeniu soboru warto przejść się na zamek, gdzie mieści się znakomita wystawa ikon i sztuki sakralnej, a także galeria prac Zdzisława Beksińskiego.

Ta część miasta zachowała historyczny charakter – wąskie uliczki, stare mury, widok na dolinę Sanu. Cerkiew wpisuje się w ten krajobraz, choć jej klasycystyczna bryła kontrastuje z drewnianymi cerkwiami, które można zobaczyć w okolicach Sanoka.

Dla kogo to miejsce

Sobór zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i sztuki cerkiewnej. To miejsce dla tych, którzy chcą poznać historię wielokulturowego pogranicza – skomplikowane dzieje grekokatolików, Łemków, prawosławia na tych ziemiach. Warto pamiętać, że to czynna świątynia, więc zwiedzanie powinno odbywać się z poszanowaniem miejsca kultu.

Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z wycieczką na pobliski zamek. Dla pasjonatów ikonografii cerkiew stanowi punkt wyjścia do szerszej trasy – w okolicy znajduje się wiele innych świątyń, m.in. w Tyrawie Solnej, Hłomczy, Łodzinie czy Uluczu (ta ostatnia to najstarsza drewniana cerkiew w Polsce).

Nie każdy wie, że obecna parafia prawosławna liczy około 120 osób, co pokazuje jak zmieniła się struktura wyznaniowa regionu po wojennych wysiedleniach.

Ciekawostki i mało znane fakty

Greckokatolicka biblioteka cerkiewna po wojnie została bez dokumentów zdawczo-odbiorczych zdeponowana na plebanii katolickiego kościoła Przemienienia Pańskiego w Sanoku. Później wydano ją przedstawicielom prawosławia, ale część spłonęła podczas pożaru cerkwi, a reszta uległa rozproszeniu.

W 1865 roku opisywano ołtarz jako „szczelnie zabudowany ikonostasem”, z carskimi wrotami ukrytymi za zasłoną. Za nimi wznosił się wypukły daszek w kształcie altany na czterech słupach, a pod nim właściwy ołtarz. Na ścianie za ołtarzem umieszczono obraz ukrzyżowania Zbawiciela, uważany za cudowny.

Architektura cerkwi pokazuje ciekawy moment w historii – okres „latynizacji” cerkwi greckokatolickich, gdy pod wpływem austriackich władz zaborczych zaczęto budować je na wzór rzymskokatolickich świątyń, odchodząc od tradycyjnych wschodnich form.

Informacje praktyczne – jak zwiedzić cerkiew

Cerkiew mieści się przy ul. Zamkowej 14 w Sanoku, w bezpośrednim sąsiedztwie zamku. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – w centrum miasta znajdują się parkingi, najbliższy przy zamku. Z dworca autobusowego i kolejowego do cerkwi to około 15-20 minut spacerem przez centrum.

Ponieważ jest to czynna świątynia prawosławna, zwiedzanie powinno odbywać się poza czasem nabożeństw. Najlepiej wybrać się w godzinach przedpołudniowych w dni powszednie. Wstęp jest bezpłatny, choć warto zostawić symboliczną ofiarę na utrzymanie świątyni.

Na samo zwiedzanie wystarczy 20-30 minut, ale warto zarezerwować więcej czasu na spacer po okolicy i wizytę na zamku. Połączenie tych dwóch punktów daje pełniejszy obraz wielokulturowego dziedzictwa Sanoka.

W okolicy brak specjalnych udogodnień turystycznych – to nie jest komercyjna atrakcja, tylko żywa świątynia. Nie ma przewodników ani audioguidów. Warto wcześniej zapoznać się z historią cerkwi, żeby w pełni docenić to, co można zobaczyć we wnętrzu.

Jeśli interesują Cię cerkwie regionu, warto połączyć wizytę w Sanoku z trasą po okolicznych miejscowościach. W promieniu kilkudziesięciu kilometrów znajduje się kilkanaście drewnianych cerkwi, zarówno czynnych, jak i muzealnych. Niektóre można zobaczyć w skansenie w Sanoku, inne stoją w oryginalnych lokalizacjach.