Ławeczka Józefa Szwejka w Sanoku

Na ulicy 3 Maja w Sanoku, niedaleko głównego deptaka, siedzi na ławeczce postać w mundurze cesarsko-królewskiej armii. Trzyma fajkę i jakby czekała na towarzystwo. To Józef Szwejk – bohater kultowej powieści Jaroslava Haška, który w 1915 roku trafił do tego podkarpackiego miasteczka wraz ze swoją kompanią. Pomnik odsłonięto w 2003 roku, a od tamtej pory stał się jednym z ulubionych miejsc do pamiątkowych zdjęć.

Nie każdy wie, że Sanok naprawdę pojawia się na kartach „Przygód dobrego wojaka Szwejka”. To jedno z zaledwie dwóch miast w Polsce, gdzie rozgrywa się akcja tej satyrycznej powieści o perypetiach prostego żołnierza w austro-węgierskiej armii podczas I wojny światowej.

Dlaczego Szwejk trafił do Sanoka

Historia jest prostsza niż mogłoby się wydawać. W lipcu 1915 roku Szwejk wraz z 11 kompanią marszbatalionu 91 pułku piechoty przybywa właśnie do Sanoka. W tamtym czasie miasto było ważnym garnizonem austro-węgierskim – tuż przed wybuchem wojny stacjonowało tu 1200 żołnierzy, podczas gdy całe miasto liczyło zaledwie 12 tysięcy mieszkańców.

Front przesuwał się przez te tereny kilkukrotnie. We wrześniu 1914 garnizon ewakuowano przed ofensywą rosyjską, w październiku wojska cesarskie na krótko wróciły, a druga okupacja rosyjska trwała od listopada 1914 do maja 1915. Właśnie w tym burzliwym okresie Hašek umieścił swoją postać w Sanoku, gdzie Szwejk przeżywa kolejne absurdalne przygody.

Autor powieści Jaroslav Hašek nigdy nie był osobiście w Sanoku ani w tej części Galicji. Opisy miasta powstały prawdopodobnie na podstawie relacji innych żołnierzy lub map.

Ławeczka Szwejka – pierwsza w Polsce

Pomnik stanął 6 czerwca 2003 roku. Była to pierwsza ławeczka Szwejka w Polsce i piąta na świecie – wcześniejsze pojawiły się w Czechach. Autorem rzeźby jest Adam Przybysz, sanocki plastyk i rzeźbiarz, który postać wzorował na Rudolfie Hrušínskim, najbardziej rozpoznawalnym filmowym odtwórcy roli Szwejka.

Odsłonięcia dokonał Richard Hašek, wnuk pisarza, wraz z Leszkiem Mazanem, polskim dziennikarzem i znawcą literatury czeskiej. Od tamtej pory ławeczka stała się symbolem związków Sanoka z dawną Monarchią Austro-Węgierską.

Sama rzeźba przedstawia Szwejka w naturalnej wielkości, siedzącego na ławce w mundurze C.K. armii. W jednej ręce trzyma fajkę – charakterystyczny rekwizyt tej postaci. Całość wykonano z dbałością o detale, dzięki czemu pomnik wygląda bardzo realistycznie.

Co zobaczyć w okolicy ławeczki

Ławeczka znajduje się w starej części Sanoka, przy ulicy 3 Maja, blisko deptaka. To świetny punkt wyjścia do zwiedzania innych miejsc związanych ze Szwejkiem. W mieście istnieje bowiem cały szlak „Śladami dobrego wojaka Szwejka”, który prowadzi przez kilka lokalizacji wspomnianych w powieści.

Zaułek Dobrego Wojaka Szwejka przy ulicy Jagiellońskiej to miejsce, gdzie w czasach I wojny światowej znajdował się dom rozkoszy połączony z kawiarnią, prowadzony przez niejakiego Szafrana. W powieści odgrywa on pewną rolę w przygodach bohaterów. Kamienica przy Rynku 18 służyła jako kwatera sztabu Żelaznej Brygady, a hotel „Pod Trzema Różami” pamięta czasy, gdy w intymnym buduarze panny Elly zabawiał się porucznik Dub.

Na Schodach Serpentyny umieszczono tabliczkę informacyjną szlaku. Całość tworzy spójną trasę, którą można przejść w około godzinę, zatrzymując się przy poszczególnych punktach.

Wśród turystów funkcjonuje przesąd, że głaskanie Szwejka po nosie przynosi szczęście. Nos pomnika jest wyraźnie wypolerowany przez tysiące dłoni.

Międzynarodowy szlak Szwejka

Sanocka ławeczka nie stoi w odosobnieniu. Jest częścią międzynarodowego szlaku turystycznego, który przebiega przez kilka krajów Europy Środkowej – Czechy, Austrię, Słowację, Węgry, Polskę i Ukrainę. Śladami powieściowego bohatera można podróżować przez miejsca, gdzie stacjonowały oddziały austro-węgierskie podczas I wojny światowej.

W Polsce oprócz Sanoka ławeczka Szwejka znajduje się również w Przemyślu – drugim polskim mieście wymienionym w powieści. Każda z tych rzeźb ma nieco inny charakter, ale wszystkie nawiązują do tej samej, sympatycznej postaci prostego żołnierza.

Dla kogo ta atrakcja

Ławeczka przyciąga różne grupy odwiedzających. Miłośnicy literatury i historii I wojny światowej traktują ją jako punkt obowiązkowy podczas zwiedzania Sanoka. Dla fanów powieści Haška to sentymentalna podróż śladami ulubionego bohatera.

Rodziny z dziećmi chętnie robią tu pamiątkowe zdjęcia – można przysiąść obok Szwejka, „wypalić” z nim symboliczną fajkę czy pogłaskać go po nosie. Pomnik ma w sobie coś sympatycznego i przystępnego, co sprawia, że nawet osoby nieznające powieści zatrzymują się na chwilę.

Warto wspomnieć, że Szwejk cieszy się w Polsce sporą popularnością. Powieść Haška była wielokrotnie wydawana po polsku, a czechosłowacka ekranizacja z Hrušínskim w roli głównej jest dobrze znana starszemu pokoleniu. Dla wielu osób to postać kojarząca się z humorem, ale też z pewną mądrością życiową.

Spotkania Miłośników Austro-Węgier

Od 2005 roku w pierwszym tygodniu września przy ławeczce Szwejka odbywa się cykliczna impreza – Spotkania Miłośników Austro-Węgier. Pasjonaci historii okresu Monarchii (1867–1918) zjeżdżają się do Sanoka, by uczcić pamięć tego burzliwego czasu.

Uczestnicy często pojawiają się w historycznych mundurach, prezentują rekonstrukcje, dzielą się wiedzą. To dobra okazja, żeby zobaczyć ławeczkę w nieco innym kontekście i poznać więcej szczegółów o austro-węgierskiej przeszłości regionu.

Praktyczne informacje

Lokalizacja: Ławeczka znajduje się przy ulicy 3 Maja w Sanoku, w starej części miasta, kilka minut spacerem od głównego Rynku. Niedaleko funkcjonowała kiedyś restauracja „U Szwejka”, choć według niektórych relacji była już zamknięta.

Dostępność i ceny: Pomnik jest ogólnodostępny przez całą dobę, bezpłatnie. Można swobodnie podejść, usiąść na ławce i zrobić zdjęcia. Nie ma żadnych ograniczeń czasowych ani opłat.

Jak dojechać: Sanok leży w województwie podkarpackim, około 70 km na południe od Rzeszowa. Dojazd samochodem z Rzeszowa zajmuje około godziny (droga krajowa 28). Z Krakowa to około 2,5 godziny jazdy. Do Sanoka docierają również autobusy PKS z większych miast regionu. Samo miejsce przy ulicy 3 Maja łatwo znaleźć, kierując się do centrum miasta – można zapytać lokalnych mieszkańców lub skorzystać z nawigacji.

Ile czasu zarezerwować: Sam pomnik to kwestia 10-15 minut – wystarczy na zdjęcia i chwilę kontemplacji. Jeśli jednak chce się przejść całym szlakiem „Śladami dobrego wojaka Szwejka”, warto zarezerwować około godziny. Sanok ma też inne atrakcje – Muzeum Historyczne z galerią Beksińskiego, skansen, zamek – więc całodniowa wycieczka to rozsądny plan.

Najlepsza pora na wizytę: Ławeczka dostępna jest przez cały rok, ale najlepiej odwiedzić ją w cieplejszych miesiącach, gdy można spokojnie posiedzieć i nacieszyć się atmosferą. Wrześniowe Spotkania Miłośników Austro-Węgier to dodatkowa atrakcja dla zainteresowanych tematyką historyczną.

Sanok był znaczącym garnizonem austro-węgierskim – przed I wojną światową stacjonowało tu 1200 żołnierzy, co stanowiło 10% populacji miasta.

Ławeczka Józefa Szwejka to niewielka, ale charakterystyczna atrakcja, która łączy historię, literaturę i lokalny koloryt. Dla jednych będzie to ciekawy punkt podczas zwiedzania Sanoka, dla innych pretekst do wspomnienia ulubionej powieści. Tak czy inaczej, warto zatrzymać się na chwilę przy tym sympatycznym pomniku.