Cerkiew Świętego Dymitra Sanok

W dzielnicy Dąbrówka, przy Alei Najświętszej Maryi Panny, stoi murowana cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętego Dymitra. To świątynia z drugiej połowy XIX wieku, która przeszła skomplikowaną historię zmian wyznaniowych, typową dla Podkarpacia. Dziś znów służy grekokatolikom, a jej odrestaurowane wnętrze z odtworzonym ikonostasem przyciąga zarówno pielgrzymów, jak i miłośników architektury sakralnej.

Miejsce ma głębsze korzenie niż się wydaje na pierwszy rzut oka.

Historia cerkwi i jej poprzedniczek

Pierwsza cerkiew pod wezwaniem Świętego Dymitra w Sanoku stała na wzgórzu zamkowym, prawdopodobnie na długo przed 1340 rokiem. Święty Dymitr był szczególnie czczony w średniowiecznym Sanoku – w XV wieku osoby składające przysięgę przed sanockim sądem mówiły „tak mi dopomóż Bóg i święty Dymitr”. To pokazuje, jak silna była tu tradycja wschodnia.

W połowie XVI wieku cerkiew przeniesiono z zamku w obręb murów miejskich. Prawdopodobnie miało to związek z konfliktami między starostą Mikołajem Wolskim a mieszczaństwem. W miejscu obecnej świątyni w Dąbrówce istniała wcześniej drewniana cerkiew, wzmiankowana w dokumentach z 1573 roku.

Murowaną świątynię wzniesiono w latach 1866-1891, czyli budowa trwała ćwierć wieku. Fundusze przekazali między innymi ksiądz Wasylij Czemarnyk, proboszcz parafii Zesłania Ducha Świętego w Sanoku, oraz ksiądz Walery Słowikowski, misjonarz nad Amurem. Budowla powstała na terenie ówczesnej Dąbrówki Ruskiej, dziś po prostu Dąbrówki.

Burzliwe czasy powojenne i powrót do korzeni

Po II wojnie światowej i akcji „Wisła” cerkiew zmieniła przeznaczenie. Od 1969 roku służyła jako kościół rzymskokatolicki. W 1982 dobudowano do niej nową bryłę kościoła, przez co sama cerkiew stała się kaplicą przy większej świątyni.

Sytuacja odwróciła się w 1993 roku, kiedy budynek przekazano ponownie grekokatolikom. Parafia została reaktywowana już w 1991, ale dopiero dwa lata później odzyskała swoją cerkiew. W 2005 przeprowadzono gruntowny remont, podczas którego odtworzono wnętrze. Wykorzystano fragmenty ocalałego ikonostasu oraz ikony z różnych nieistniejących już cerkwi z regionu.

Co zobaczysz w środku i na zewnątrz

Cerkiew to murowana budowla w stylu charakterystycznym dla drugiej połowy XIX wieku. Obok stoi murowana dzwonnica parawanowa, która dobrze komponuje się z całością.

Wnętrze zachwyca odrestaurowanym ikonostasem. To efekt prac z 2005 roku, gdy połączono ocalałe elementy z różnych cerkwi. Dzięki temu można zobaczyć ikony o różnej proweniencji, które tworzą spójną całość. To ciekawy przykład ratowania dziedzictwa – elementy z cerkwi, które nie przetrwały, znalazły tu drugie życie.

Na sąsiednim cmentarzu warto zwrócić uwagę na dziewiętnastowieczną kaplicę grobową rodzin Urbańskich, Tchórznickich i Stankiewiczów – właścicieli ziemskich z Dąbrówki Polskiej. To dodatkowy zabytek, który pokazuje społeczną mozaikę dawnego Sanoka.

W średniowiecznym Sanoku przysięga sądowa brzmiała „ita me Deus adiuvat et sanctus Dmittr” – „tak mi dopomóż Bóg i święty Dymitr”. Kult tego świętego był tu żywy przez stulecia, co czyni obecną cerkiew spadkobierczynią wielowiekowej tradycji.

Dla kogo to miejsce

Cerkiew zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i historii Kresów. To dobry punkt dla osób zwiedzających Sanok, które chcą zobaczyć coś poza Skanseniem i Muzeum Historycznym. Nie jest to jednak atrakcja na miarę tych dwóch miejsc – raczej uzupełnienie programu.

Osoby zainteresowane kulturą greckokatolicką znajdą tu żywy przykład parafii, która odrodziła się po latach nieistnienia. W niedziele o godzinie 9:00 odprawiana jest Boska Liturgia, więc można uczestniczyć w nabożeństwie i poczuć atmosferę obrządku wschodniego.

Rodziny z dziećmi raczej nie znajdą tu wiele atrakcji – to miejsce dla tych, którzy lubią spokojne zwiedzanie i mają choć podstawową wiedzę o historii regionu.

Praktyczne informacje przed wizytą

Lokalizacja: Aleja Najświętszej Maryi Panny 16, dzielnica Dąbrówka w Sanoku. To około 2 kilometry od centrum miasta, można dojechać samochodem lub dojść pieszo. Z rynku w Sanoku spacer zajmie około 25-30 minut.

Godziny otwarcia: Cerkiew jest czynną świątynią parafialną, więc najlepiej odwiedzić ją podczas nabożeństw lub umówić się wcześniej. Msze święte w niedziele i święta o godzinie 9:00. Poza nabożeństwami cerkiew może być zamknięta.

Ceny: Wstęp wolny. Jeśli ktoś chce zwiedzić wnętrze poza nabożeństwem, warto skontaktować się z parafią pod adresem Hłomcza 50 lub zapytać w kancelarii.

Czas zwiedzania: Na obejrzenie cerkwi, dzwonnicy i cmentarza z kaplicą grobową wystarczy 20-30 minut. Jeśli ktoś chce spokojnie poobcować z miejscem i jego historią, można zostać dłużej.

Dojazd: Samochodem najłatwiej – można zaparkować w okolicy. Komunikacja miejska również dojeżdża w pobliże, choć trzeba sprawdzić aktualne rozkłady jazdy. Z centrum Sanoka można dojść pieszo, co przy okazji pozwala zobaczyć więcej z miasta.

Co jeszcze warto wiedzieć: Cerkiew wpisana jest do wojewódzkiego rejestru zabytków od 1989 roku. To obiekt chroniony, więc podczas wizyty należy zachować odpowiedni szacunek. Fotografie z zewnątrz można robić swobodnie, w środku lepiej zapytać o zgodę.